شبح جنگ بر فراز ونیز؛ وقتی فراتر از هنر برای هنر، مسئولیت اجتماعی مخاطب را بیدار می‌کند

ریحانه اسکندری: هشتاد و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز، که قرار است از دوم تا دوازدهم سپتامبر ۲۰۲۶ در جزیره لیدو برگزار شود، نه تنها جشنی برای هنر هفتم، بلکه به میدان نبردی برای دیپلماسی، اعتراضات مدنی و تقابل‌های ایدئولوژیک تبدیل شده است.

این گزارش به بررسی عمیق و همه‌جانبه شرایطی می‌پردازد که در آن، هنر در سایه سنگین جنگ‌های خاورمیانه و اوکراین، تلاش می‌کند تا همچنان فضایی برای گفتگو و کشف حقیقت باقی بماند.

مگی جیلنهال؛ سکان‌داری در میانه طوفان پارادوکسی

انتخاب مگی جیلنهال، بازیگر و فیلمساز تحسین‌شده آمریکایی، به عنوان رئیس هیئت داوران بخش مسابقه اصلی ، فراتر از یک گزینش هنری صرف، حامل پیام‌های استراتژیک از سوی مدیریت جشنواره است.

جیلنهال که با اولین تجربه کارگردانی خود، «دختر گمشده»، در سال ۲۰۲۱ جایزه بهترین فیلمنامه ونیز را ربود، اکنون در جایگاهی نشسته است که باید میان آثار فیلمسازان بزرگ و فشارهای خردکننده سیاسی توازن برقرار کند.

آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره، او را تجسم مسیری هنری می‌داند که با هوش و شجاعت ساخته شده و قادر است شخصیت‌های پیچیده و آشفته را با نگاهی عمیق درک کند.

اما آنچه بیانیه جیلنهال را از پیشینیانش متمایز می‌کند، تاکید او بر رویکردی غیرقضاوت‌گرانه است. او در بیانیه پذیرش این مسئولیت اعلام کرد که «در جایگاه قضاوت نخواهد ایستاد، بلکه با کنجکاوی، تحسین و هیجان» به تماشای فیلم‌ها می‌نشیند.

این تغییر لحن از «داوری» به «کنجکاوی» را می‌توان واکنشی مستقیم به فضای دوقطبی حاکم بر جهان دانست؛ جایی که هر کنش هنری بلافاصله با خط‌کش‌های تند سیاسی سنجیده می‌شود.

جیلنهال با این رویکرد، در تلاش است تا فضای بخش مسابقه را از تبدیل شدن به دادگاه‌های سیاسی محافظت کند، هرچند که در ادامه خواهیم دید که واقعیت‌های بیرون از سالن‌های سینما، نفوذی گریزناپذیر بر اتمسفر جشنواره دارند.

جیلنهال به عنوان سومین زنی که در پنج سال اخیر ریاست داوران لیدو را بر عهده می‌گیرد، نشان‌دهنده تعهد ونیز به بازتعریف ساختارهای قدرت در سینماست. با این حال، او با هیئت داورانی روبروست که باید فیلم‌هایی با مضامین «هیولاهای قرن بیست و یکم» را تماشا کنند؛ فیلم‌هایی که از پوتین تا فجایع هسته‌ای و نسل‌کشی را به تصویر می‌کشند.

بحران مشروعیت در بی‌ینال: زلزله آوریل و پیامدهای آن برای سینما

برای درک بهتر فضای جشنواره فیلم ونیز ۲۰۲۶، باید به چند ماه قبل بازگشت؛ زمانی که بخش هنرهای تجسمی بی‌ینال  با یکی از بزرگترین بحران‌های مدیریتی خود روبرو شد.

در ۳۰ آوریل ۲۰۲۶، هیئت داوران بین‌المللی بخش هنر به ریاست سولانژ فارکاس، در اقدامی بی‌سابقه به طور دسته‌جمعی استعفا دادند. علت این استعفا، مخالفت صریح با حضور کشورهایی بود که رهبرانشان از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی (ICC) به جنایات علیه بشریت متهم شده‌اند؛ اشاره‌ای مستقیم به روسیه و اسرائیل.

این بحران زمانی عمیق‌تر شد که بنیاد بی‌ینال، تحت رهبری پیترآنجلو بوتافوئوکو، به جای تلاش برای حل و فصل دیپلماتیک، سیستم جوایز سنتی (شیرهای طلا و نقره) را به طور موقت در بخش هنر تعلیق کرد و سیستمی به نام «شیرهای بازدیدکننده» را جایگزین کرد که بر اساس رای عمومی مردم انتخاب می‌شوند.

این حرکت، که توسط منتقدان به عنوان «عقب‌نشینی از مسئولیت نخبگان هنری در برابر سیاست» توصیف شد، جشنواره فیلم را نیز تحت تاثیر قرار داده است. اکنون این سوال مطرح است که آیا هیئت داوران تحت ریاست جیلنهال نیز تحت فشارهای مشابهی برای موضع‌گیری‌های تند قرار خواهند گرفت؟.

علاوه بر این، اتحادیه اروپا در اقدامی تنبیهی، بودجه ۲.۳ میلیون یورویی خود را از بی‌ینال به دلیل بازگشت روسیه به پاویون‌های رسمی قطع کرده است. این کسری بودجه و تیره شدن روابط با نهادهای اروپایی، سایه‌ای از ناامنی مالی و اعتباری را بر سر تمام بخش‌های بی‌ینال، از جمله جشنواره فیلم، گسترانده است.

لیدو در محاصره: غزه و فریادهای «ونیز برای فلسطین»

جنگ در غزه به طور غیرقابل انکاری قلب تپنده حواشی جشنواره ۲۰۲۶ است. گروه فعال اجتماعی «ونیز برای فلسطین» با انتشار نامه‌ای سرگشاده که به امضای بیش از ۱۵۰۰ هنرمند و دست‌اندرکار سینما رسیده است، جشنواره را متهم کرده‌اند که به «ویترینی غم‌انگیز و توخالی» تبدیل شده که نسبت به تراجم انسانی بی‌تفاوت است.

آن‌ها خواستار موضع‌گیری صریح جشنواره علیه آنچه «نسل‌کشی و پاکسازی قومی» می‌نامند، شده‌اند.

یکی از اصلی‌ترین نقاط تقابل، حضور ستارگانی است که مواضع آن‌ها در حمایت از دولت اسرائیل جنجال‌آفرین شده است. کنشگران به طور مشخص خواستار لغو دعوت از گال گدوت و جرارد باتلر، بازیگران فیلم «در دستان دانته»، شده بودند.

آلبرتو باربرا در یک کنفرانس مطبوعاتی پر تنش، با صراحتی کم‌نظیر به این درخواست‌ها پاسخ منفی داد. او اعلام کرد: «ما یک نهاد فرهنگی هستیم، نه یک نهاد سیاسی. ما کسی را سانسور نمی‌کنیم و دعوت از هنرمندان را به دلیل عقاید سیاسی‌شان پس نمی‌گیریم».

او در عین حال تاکید کرد که جشنواره نسبت به درد و رنج غیرنظامیان در غزه بی‌تفاوت نیست و مرگ کودکان را «تلفات جانبی یک جنگ بی‌پایان» نامید؛ اصطلاحی که خود باعث خشم بیشتر معترضان شد.

در پاسخ به این فشارها، گال گدوت حضور خود را در جشنواره لغو کرد و اگرچه منابع رسمی دلیل آن را تداخل برنامه‌ها اعلام کردند، اما کیست که نداند شبح اعتراضات بر فرش قرمز لیدو، بسیاری از ستارگان هالیوودی را به احتیاط واداشته است.

در مقابل، جشنواره با نمایش فیلم «صدای هند رجب» ساخته کوثر بن هنیه، تلاش کرده است تا توازنی هنری ایجاد کند. این فیلم که به بازسازی آخرین لحظات زندگی دختربچه ۶ ساله فلسطینی می‌پردازد، به یکی از موردانتظارترین و احتمالا جنجالی‌ترین نمایش‌های بخش مسابقه تبدیل شده است.

تم «هیولاها»: آینه تمام‌نمای دنیای در حال فروپاشی

آلبرتو باربرا در مصاحبه‌های اخیر خود، نخ تسبیح  فیلم‌های امسال را «هیولاها» نامیده است.

او معتقد است که سینمای معاصر دیگر نمی‌تواند خود را از کابوس‌های واقعیت جدا کند.

این «هیولاها» در فیلم‌های امسال در اشکال مختلفی ظاهر می‌شوند: ۱. هیولاهای تاریخی و سیاسی: فیلم «جادوگر کرملین» ساخته اولیویه آسایاس با بازی جود لا در نقش ولادیمیر پوتین، به کالبدشکافی قدرت در روسیه معاصر می‌پردازد. همچنین فیلم‌هایی درباره موسولینی و چائوشسکو در جدول اکران دیده می‌شوند که تلاش می‌کنند ریشه‌های استبداد را در تاریخ جستجو کنند.

۲. هیولاهای تکنولوژیک و اخلاقی: «فرانکنشتاین» گی‌یرمو دل تورو، که در سال ۲۰۲۵ در ونیز درخشید و در اوایل ۲۰۲۶ جوایز اسکار را درو کرد، همچنان به عنوان یک مرجع فکری در جشنواره حضور دارد. این فیلم در کنار آثار جدیدی که به موضوع هوش مصنوعی می‌پردازند، نشان‌دهنده ترس بشر از مخلوقات دست‌ساز خودش است.

۳. هیولاهای جنگ و نابودی: «خانه دینامیت» کاترین بیگلو، یکی از مهم‌ترین فیلم‌های امسال است که تماشاگر را در یک تجربه هولناک ۱۸ دقیقه‌ای از لحظه شلیک تا اصابت یک کلاهک هسته‌ای قرار می‌دهد. بیگلو اعلام کرده که این فیلم یک «واحد واکنش سریع» هنری برای بیدار کردن وجدان جهانی در برابر خطر جنگ هسته‌ای است.

باربرا معتقد است که اگرچه جشنواره فیلم‌های سبک‌تر و کمدی نیز دارد، اما نمی‌توان از حقیقتی که ژاک ریوت می‌گفت فرار کرد: «سینما لزوما مجذوب می‌کند و مورد تجاوز قرار می‌دهد؛ این همان چیزی است که بر مردم تاثیر می‌گذارد».

بازگشت روسیه و چالش‌های دیپلماتیک ایتالیا

در حالی که بسیاری از نهادهای فرهنگی جهان همچنان به تحریم روسیه ادامه می‌دهند، بی‌ینال ونیز ۲۰۲۶ به میدان رویارویی دولت راست‌گرای ایتالیا و نهادهای بین‌المللی تبدیل شده است.

بازگشت روسیه به پاویون‌های رسمی با نمایشگاهی تحت عنوان «درخت در آسمان ریشه دارد»، اعتراض شدید دولت اوکراین و کشورهای عضو اتحادیه اروپا را برانگیخته است.

آلساندرو جیولی، وزیر فرهنگ ایتالیا، اگرچه خود از حامیان سرسخت اوکراین است، اما در وضعیتی پارادوکسیکال قرار گرفته است. او از یک سو بازگشت روسیه را به تندی نقد کرده و حتی افتتاحیه بی‌ینال را بوی‌کات کرده است، و از سوی دیگر باید استقلال نهادی بی‌ینال را حفظ کند.

او در اقدامی بی‌سابقه، بازرسانی را به دفتر بی‌ینال فرستاد تا روند بازگشایی پاویون روسیه و رعایت تحریم‌های بین‌المللی را بررسی کنند. این تنش‌ها میان دولت و مدیریت بی‌ینال، جشنواره فیلم را در وضعیت لرزانی قرار داده است، جایی که هر نمایش فیلمی از فیلمسازان روس (مانند کیریل سربرنیکوف که احتمال حضورش می‌رود) می‌تواند به یک بحران دیپلماتیک تبدیل شود.

گروه اعتراضی «ریوت» نیز با انتشار بیانیه‌ای، حضور روسیه در ونیز را «صحنه‌ای برای سفیدنمایی جنایات جنگی» نامیده و تهدید به انجام عملیات‌های اعتراضی در جریان جشنواره کرده است.

نبرد در لیدو: تدارکات امنیتی و لجستیکی در شرایط جنگی

آماده‌سازی برای هشتاد و سومین دوره ونیز تنها محدود به انتخاب فیلم نیست؛ بلکه یک عملیات لجستیکی پیچیده در شرایطی است که تنش‌های نظامی در خاورمیانه بر مسیرهای پروازی و حمل و نقل بین‌المللی تاثیر گذاشته است.

در آوریل و مه ۲۰۲۶، جنگ ایالات متحده و  اسرائیل برعلیه کشورمان ایران باعث سرگردانی بسیاری از مهمانان جشنواره در فرودگاه‌های دبی و استانبول شد. پی.وی. سیندو، ستاره هندی که قرار بود در برنامه‌های جنبی شرکت کند، نمونه‌ای از دهها مهمانی است که به دلیل این تنش‌ها با مشکلات سفر مواجه شدند.

در داخل جزیره لیدو، تدابیر امنیتی به بالاترین سطح خود در دهه‌های اخیر رسیده است. پلیس ونیز اعلام کرده که جاده‌های اصلی منتهی به منطقه جشنواره در روزهای تظاهرات بزرگ (مانند شنبه ۳۰ آگوست) بسته خواهند شد. مقامات محلی نگرانند که راهپیمایی‌های بزرگ کنشگران طرفدار فلسطین، فرش قرمز و امنیت ستارگان را به خطر بیندازد.

علاوه بر این، «پل تولید ونیز»  امسال با چالشی اخلاقی روبروست. برنامه «کات نهایی در ونیز» که به تکمیل فیلم‌های آفریقایی و خاورمیانه‌ای کمک می‌کند، امسال با تقاضاهای بسیاری از سوی فیلمسازان فلسطینی و یمنی مواجه شده است. آلبرتو باربرا تاکید کرده است که جشنواره فضایی را برای نمایش آثار این فیلمسازان فراهم خواهد کرد تا ثابت کند که «سینما از واقعیت جدا نیست».

فیلم‌های مورد انتظار و شایعات داغ لیدو ۲۰۲۶

فراتر از حواشی سیاسی، جشنواره فیلم ونیز ۲۰۲۶ به لحاظ هنری نیز وعده یکی از درخشان‌ترین ادوار را می‌دهد. اگرچه لیست نهایی در پایان جولای اعلام می‌شود، اما شایعات و پروژه‌های تایید شده از هم‌اکنون لرزه بر اندام سینمادوستان انداخته است :

ماجراهای کلیف بوت: دیوید فینچر با دنباله‌ای بر شخصیت کلیف بوت (با بازی برد پیت) از فیلم «روزی روزگاری در هالیوود» تارانتینو، یکی از بزرگترین بمب‌های احتمالی جشنواره است.

مصنوعی : لوکا گوادانینو، فرزندخوانده محبوب ونیز، با فیلمی درباره هوش مصنوعی و با بازی اندرو گارفیلد، احتمالا فیلم افتتاحیه خواهد بود.

نامه زرد: ریوسوکه هاماگوچی، برنده پیشین شیر نقره‌ای، با درامی فرانسوی-ژاپنی بازمی‌گردد که به مکاتبات دو زن درباره بیماری و مرگ می‌پردازد.

۱۹۴۹: پاول پاولیکوفسکی با داستانی در اوج جنگ سرد و با بازی زاندرا هولر، به کالبدشکافی ویرانه‌های آلمان پس از جنگ می‌پردازد؛ موضوعی که به شدت با تم امسال همخوانی دارد.

حضور ستارگانی چون برد پیت، الیزابت دبیکی، ایدریس البا و زاندرا هولر بر فرش قرمز، آزمونی برای توانایی جشنواره در حفظ درخشش خود در میان تظاهرات و بوی‌کات‌هاست.

سینمای واقعیت و بازگشت به ریشه‌ها

آلبرتو باربرا در یادداشتی که به عنوان مقدمه جشنواره منتشر کرده، سینما را «آزمون تورنسل واقعیت» نامیده است. او اشاره می‌کند که در دورانی که رسانه‌ها با اخبار جعلی و پروپاگاندا اشباع شده‌اند، سینما تنها رسانه‌ای است که می‌تواند «حقیقت موجود» را جستجو کند؛ اصطلاحی که او از ورنر هرتزوگ وام گرفته است.

امسال بخش مستند با ۱۵ اثر قدرتمند، حضور پررنگی دارد. از آثار جدید لورا پویتراس تا مستندهای ورنر هرتزوگ درباره فجایع آفریقا، جشنواره تلاش می‌کند تا مستند را نه به عنوان گزارش خبری، بلکه به عنوان «چشم‌اندازی از روح» معرفی کند. همچنین بخش «ونیز کلاسیک» امسال به ترمیم ۱۲ اثر ماندگار تاریخ سینما پرداخته که به درک بهتر تاریخ خشونت و زیبایی در سینما کمک می‌کند.

استعفاهای دیگر و آشفتگی در لا فنیس

حواشی ونیز تنها محدود به بی‌ینال نیست. در آوریل ۲۰۲۶، اپرای معروف «لا فنیس» ونیز نیز با اعتراضات گسترده‌ای علیه مدیر موسیقی جدید خود مواجه شد که در نهایت منجر به قطع همکاری با او شد. این نشان‌دهنده یک «وضعیت روانی» جمعی در شهر ونیز است؛ شهری که به شدت نسبت به مواضع سیاسی هنرمندان حساس شده و دیگر حاضر نیست «هنر برای هنر» را بدون در نظر گرفتن مسئولیت اجتماعی بپذیرد.

در جشنواره فیلم نیز، استعفای برخی از اعضای کادر فنی و داوران بخش‌های جنبی به دلیل «عدم شفافیت در مواضع سیاسی بی‌ینال» گزارش شده است. مگی جیلنهال در این میان، وظیفه سختی دارد تا از فروپاشی انسجام هیئت داوران خود جلوگیری کند؛ داورانی که هر کدام از کشورهای مختلف و با دیدگاه‌های متفاوتی درباره جنگ‌های جاری به لیدو می‌آیند.

آیا ونیز می‌تواند «مکان صلح» باقی بماند؟

هشتاد و سومین جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز در سال ۲۰۲۶، چیزی فراتر از یک رقابت سینمایی است. این جشنواره در واقع تلاشی مذبوحانه برای حفظ یک «منطقه پرواز ممنوع» فرهنگی در جهانی است که در آن همه چیز سیاسی شده است. مدیریت جشنواره با پافشاری بر عدم سانسور و دعوت از همه هنرمندان، از یک سو مورد ستایش مدافعان آزادی بیان قرار گرفته و از سوی دیگر، خشم کسانی را برانگیخته که معتقدند «بی‌طرفی در برابر ظلم، خود نوعی همدستی است».

شبح جنگ بر فراز لیدو سنگینی می‌کند، اما شاید حق با باربرا باشد که می‌گوید: «سینما راه حلی ارائه نمی‌دهد، بلکه ما را از مناطق امن‌مان بیرون می‌کشد و با تصاویر ناراحت‌کننده روبرو می‌کند. این خشونتی است که به معرفتی بالاتر ختم می‌شود».

در سپتامبر ۲۰۲۶، چشم جهان به ونیز خواهد بود تا ببیند آیا هنر هفتم می‌تواند در میانه ویرانه‌های دیپلماسی، پلی برای درک متقابل بسازد یا خیر. لیدو امسال نه فقط برای فیلم‌ها، بلکه برای خودِ مفهوم «گفتگو» می‌جنگد.

۵۹۲۴۴