صبح از خواب بیدار می‌شوید، پایتان را روی زمین می‌گذارید و با نخستین قدم، دردی در زیر پاشنه احساس می‌کنید. این تجربه برای بسیاری از افرادی که با درد پاشنه درگیر هستند آشناست؛ دردی که گاهی پس از چند دقیقه حرکت کمتر می‌شود، اما بعد از ایستادن طولانی یا فعالیت دوباره برمی‌گردد.
بسیاری از مردم این مشکل را «خار پاشنه» می‌نامند، در حالی که وجود زائده استخوانی همیشه علت درد نیست. آسیب بافت کف پا نیز می‌تواند چنین علائمی ایجاد کند. به همین دلیل، انتخاب روش درمان، از استراحت و تمرین‌های کششی تا فیزیوتراپی و لیزر درمانی، باید با شناخت علت درد آغاز شود.
خار پاشنه چیست و چه تفاوتی با التهاب کف پا دارد؟
خار پاشنه یک زائده استخوانی است که ممکن است در قسمت زیرین استخوان پاشنه ایجاد شود. این زائده معمولاً در تصویربرداری دیده بعضی افراد خار پاشنه دارندماً به معنای دردناک بودن پاشنه نیست. بعضی افراد خار پاشنه دارند، بدون آنکه هنگام راه رفتن ناراحتی خاصی احساس کنند.
در مقابل، فاشیای پلانتار نواری ضخیم از بافت در زیر پا است که از پاشنه به سمت انگشتان امتداد دارد و به حمایت از قوس کف پا کمک می‌کند. فشار مکرر و بیش از ظرفیت این بافت می‌تواند باعث آسیب و درد شود؛ مشکلی که معمولاً با نام التهاب فاشیای پلانتار یا التهاب کف پا شناخته می‌شود.
این دو وضعیت ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند، اما یکسان نیستند. درمان نیز اغلب بر کاهش درد و بهبود عملکرد بافت‌های درگیر تمرکز دارد و الزاماً به معنای برداشتن یا از بین بردن زائده استخوانی نیست.
چرا درد پاشنه صبح‌ها بیشتر احساس می‌شود؟
یکی از نشانه‌های رایج التهاب فاشیای پلانتار، درد هنگام برداشتن نخستین قدم‌ها پس از خواب یا استراحت طولانی است. با قرار گرفتن دوباره وزن بدن روی پا، بافت حساس‌شده تحت کشش و فشار قرار می‌گیرد و درد بیشتر احساس می‌شود.
این درد ممکن است پس از کمی راه رفتن کاهش پیدا کند، اما کمتر شدن موقت آن به معنای برطرف شدن مشکل نیست. ایستادن طولانی، دویدن یا افزایش ناگهانی فعالیت می‌تواند دوباره علائم را تشدید کند.
نشانه‌های شایع این عارضه عبارت‌اند از:
- درد در قسمت زیرین پاشنه، به‌ویژه در نخستین قدم‌های صبح
- درد هنگام شروع راه رفتن پس از نشستن طولانی
- حساسیت به فشار در زیر پاشنه
- افزایش ناراحتی پس از فعالیت یا ایستادن طولانی
- احساس سفتی یا کشیدگی در کف پا
البته هر درد پاشنه‌ای ناشی از التهاب فاشیا نیست. آسیب تاندون آشیل، شکستگی‌های ناشی از فشار مکرر و بعضی مشکلات عصبی نیز ممکن است درد ایجاد کنند و به بررسی متفاوتی نیاز داشته باشند.
استراحت نسبی؛ نخستین قدم برای کاهش فشار روی پا
وقتی راه رفتن یا ورزش با درد همراه می‌شود، ادامه دادن همان فعالیت با همان شدت می‌تواند به ماندگاری علائم کمک کند. نخستین اقدام معمولاً کاهش موقت فعالیت‌هایی است که درد را بیشتر می‌کنند؛ مانند دویدن، پریدن یا ایستادن طولانی.
استراحت نسبی به معنای بی‌حرکتی کامل نیست. هدف این است که فشار واردشده به پا با توان فعلی آن هماهنگ شود. برای بعضی افراد، فعالیت‌های کم‌فشار مانند شنا یا دوچرخه ثابت، در صورتی که درد ایجاد نکنند، می‌توانند جایگزین موقت ورزش‌های پرفشار باشند.
کمپرس سرد نیز ممکن است درد را برای مدتی کاهش دهد. یخ باید با یک لایه پارچه از پوست جدا شود و از تماس طولانی یا مستقیم آن با پوست پرهیز شود. افرادی که کاهش حس پا یا مشکلات گردش خون دارند، بهتر است پیش از استفاده از سرما از پزشک راهنمایی بگیرند.
کفش مناسب چه نقشی در کنترل درد دارد؟
پا در طول روز بارها وزن بدن را تحمل می‌کند؛ بنابراین کفشی که هنگام راه رفتن پوشیده می‌شود، در میزان راحتی و فشار واردشده به آن نقش دارد. کفش فرسوده، نامتناسب یا فاقد حمایت کافی ممکن است ناراحتی را بیشتر کند.
کفش مناسب باید اندازه درستی داشته باشد، فضای کافی برای انگشتان فراهم کند و از پاشنه و قوس پا حمایت مناسبی به عمل آورد. راه رفتن پابرهنه روی سطوح سخت نیز برای بعضی افراد مبتلا به درد کف پا آزاردهنده است.
کفی یا پد پاشنه ممکن است بخشی از برنامه درمان باشد، اما همه افراد به کفی سفارشی نیاز ندارند. انتخاب آن بهتر است بر اساس وضعیت پا، نوع فعالیت و ارزیابی درمانگر انجام شود.
نوع و ارتفاع پاشنه کفش نیز موضوعی است که هنگام انتخاب کفش باید به آن توجه کرد. بازتاب آنلاین در مطلب کفش پاشنه بلند بپوشیم یا نه؟ این ۶ نکته جالب را بخوانید به نکاتی درباره استفاده از این کفش‌ها و مراقبت از پا پرداخته است.
تمرین‌های کششی و فیزیوتراپی چگونه کمک می‌کنند؟
کشش هدفمند عضلات ساق و فاشیای کف پا از بخش‌های رایج درمان است. این تمرین‌ها با هدف بهبود انعطاف‌پذیری و کاهش فشار بر بافت‌های حساس انجام می‌شوند. تمرین‌های تقویتی نیز می‌توانند به افزایش توان عضلات پا و مچ برای تحمل فعالیت‌های روزمره کمک کنند.
نکته مهم، اجرای درست و منظم تمرین‌هاست. فشار زیاد، کشش دردناک یا افزایش ناگهانی تعداد تکرارها ممکن است علائم را تشدید کند. برنامه تمرینی باید با شدت درد و شرایط هر فرد هماهنگ باشد.
فیزیوتراپی می‌تواند علاوه بر تمرین، شامل آموزش نحوه تنظیم فعالیت، درمان‌های دستی و روش‌های کمکی دیگر باشد. در برخی بیماران که درد نخستین قدم‌های صبحگاهی ادامه دارد، استفاده از شب‌بند نیز با نظر درمانگر مطرح می‌شود.
لیزر درمانی چه جایگاهی در کاهش درد خار پاشنه دارد؟
لیزر درمانی یکی از روش‌های کمکی است که ممکن است در برنامه توانبخشی افراد مبتلا به درد ناشی از التهاب فاشیای پلانتار استفاده شود. هدف از به‌کارگیری آن، کمک به کاهش درد است؛ نه تراشیدن یا حذف زائده استخوانی پاشنه.
در راهنمای بالینی درد پاشنه و التهاب فاشیای پلانتار، منتشرشده در نشریه JOSPT، لیزر کم‌توان به‌عنوان بخشی از برنامه توانبخشی برای کاهش درد مطرح شده است. این توصیه را نمی‌توان به همه دستگاه‌ها، همه شیوه‌های لیزر درمانی یا نتیجه یکسان برای تمام بیماران تعمیم داد.
لیزر معمولاً در کنار اقداماتی مانند تمرین‌های کششی، تقویت عضلات، اصلاح فعالیت و انتخاب کفش مناسب بررسی می‌شود. نوع دستگاه، تنظیمات و تعداد جلسات باید متناسب با شرایط بیمار تعیین شود و نمی‌توان بدون معاینه، تعداد جلسات مشخص یا بهبود قطعی را وعده جلسات مشخص یا بهبود قطعی را وعده داد.
برای آشنایی بیشتر با علل درد پاشنه و گزینه‌های موجود برای مدیریت آن، می‌توانید راهنمای خار پاشنه و التهاب فاشیای پلانتار را مطالعه کنید. انتخاب روش درمان، از جمله لیزر درمانی، باید پس از بررسی علت درد و با نظر پزشک انجام شود.
اگر درد ادامه پیدا کند، چه روش‌های دیگری مطرح می‌شود؟
ماندگاری درد به معنای نیاز فوری به جراحی نیست. پزشک ابتدا بررسی می‌کند که تشخیص اولیه درست بوده، فشارهای روزمره کنترل شده و برنامه درمانی به شکل مناسب اجرا شده است یا خیر.
در بعضی موارد مقاوم، شاک‌ویوتراپی می‌تواند مطرح شود. این روش از امواج صوتی استفاده می‌کند و با لیزر درمانی تفاوت دارد. انتخاب بین روش‌ها به مدت علائم، یافته‌های معاینه و پاسخ فرد به درمان‌های قبلی بستگی دارد.
داروهای مسکن یا ضدالتهاب نیز ممکن است برای کنترل کوتاه‌مدت علائم تجویز شوند، اما برای همه افراد مناسب نیستند. سابقه بیماری کلیوی، مشکلات گوارشی و مصرف بعضی داروها در انتخاب مسکن اهمیت دارد.
تزریق‌ها و جراحی فقط در شرایط مشخص و پس از بررسی مزایا و عوارض احتمالی مطرح می‌شوند. بسیاری از بیماران با درمان غیرجراحی بهبود پیدا می‌کنند، هرچند این روند ممکن است چند ماه زمان ببرد.
چه زمانی درد پاشنه نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
اگر درد با چند هفته مراقبت اولیه کمتر نشود، مرتب برگردد یا فعالیت‌های معمول را محدود کند، بهتر است برای ارزیابی مراجعه شود. معاینه کمک می‌کند درد ناشی از التهاب فاشیا از مشکلات دیگر تفکیک شود. تصویربرداری نیز برای همه بیماران ضروری نیست و در صورت نیاز درخواست می‌شود.
درد شدید پس از آسیب، ناتوانی در تحمل وزن، تورم قابل‌توجه، قرمزی همراه با تب یا بی‌حسی جدید نیاز نیازمند بررسی سریع‌تر است. افراد مبتلا به دیابت، به‌ویژه در صورت زخم یا تغییر رنگ پا، نباید ارزیابی را به تأخیر بیندازند.
بازگشت به پیاده‌روی و ورزش باید تدریجی باشد
کمتر شدن درد، زمان مناسبی برای بازگشت تدریجی به فعالیت است. شروع ناگهانی دویدن یا پیاده‌روی طولانی پس از یک دوره کاهش فعالیت می‌تواند دوباره فشار زیادی به بافت کف پا وارد کند.
بهتر است مدت و شدت فعالیت به‌آرامی افزایش یابد و واکنش پا در همان روز و صبح روز بعد بررسی شود. افزایش درد صبحگاهی می‌تواند نشانه‌ای باشد که فشار فعالیت هنوز بیش از تحمل فعلی پا است.
ادامه تمرین‌های تجویزشده، استفاده از کفش مناسب و تنظیم زمان استراحت میان فعالیت‌ها به حفظ روند بهبود کمک می‌کند. اگر با افزایش فعالیت درد دوباره بیشتر شد، برنامه باید با راهنمایی پزشک یا فیزیوتراپیست بازبینی شود.