به گزارش خبرگزاری بازتاب آنلاینمحسن رئیس (1275-1354)، دیپلمات ایرانی، در سال 1314 به عنوان سفیر ایران در برلین انتخاب شد. او نامه خود را به هیتلر تقدیم کرد و دو سال در این سمت ماند. دو صفحه از خاطرات سفارت محسن رئیس در آلمان در مرکز اسناد انقلاب اسلامی (شماره 333) موجود است که وی در آن به نکات جالبی اشاره می کند. متن این دو سند را می توانید در زیر بخوانید:
خاطرات جناب سناتور محسن رئیس
اولین مأموریت مستقلی که به من اجازه داده شد در سالهای قبل از شروع جنگ جهانی دوم بود که اعلیحضرت همایون رضا شاه کبیر به من دستور دادند به سفارت شاهنشاهی در برلین بروم که پست بسیار مهم و حساسی بود. برای گرفتن اجازه خروج به حضور امپراتور بزرگ رسیدم. وی گفت: شما به کشوری سفر می کنید که پیشرفت های چشمگیری در علم و فناوری دارد. از تلاش خود در کسب اطلاعات و اطلاعات و به ویژه بازگشت با اطلاعات غنی و فنی به کشور استفاده کنند تا بتوانند اقداماتی را انجام دهند که به پیشرفت کشور کمک می کند.
در آن زمان هیتلر رئیس جمهور آلمان بود و حزب نازی در آن زمان در قدرت بود. من به حضور هیتلر رسیدم تا مدارکم را تسلیم کنم. در آن زمان، هنگام جذب ماموران خارجی برای ارسال مراجع، معمول بود که نمایندگان خارجی قبل از ارسال مراجع، اولین اظهارات خود را به زبان مادری خود بیان می کردند. رئیس دولت سپس به زبان آلمانی پاسخ داد – اگر مأمور به این زبان صحبت نمی کرد، چیز دیگری پیش می آمد. این گفتگو به زبان آلمانی توسط یک مترجم انجام شد. من باید وکالتنامه را ارائه کنم [به] من تبدیل به یک انجمن مشاوره ویژه شدم. هیتلر در وسط ایستاده بود و در دو طرف آن دو وزیر امور خارجه، آجودانان کشور و ارتش و اشمیت، مترجم ویژه هیتلر قرار داشتند. طبق معمول به فارسی صحبت کردم و نامه اعلیحضرت رضا شاه کبیر را تبلیغ کردم. هیتلر به آلمانی پاسخ داد، زیرا او به زبان دیگری غیر از آلمانی صحبت نمی کرد و اساساً با زبان دیگری آشنا بود. نبود او به مترجمش گفت: از سفیر بپرس، حال امپراطور ایران چگونه است و او گفت: اطلاعاتی که به کشور آریایی شما می رسد می گوید که گام های سریع و مثبتی در جهت پیشرفت و تعالی و گسترده برداشته می شود. به ویژه برای توسعه صنایع اقداماتی انجام شده و در حال انجام است. این قابل توجه و دقیق است.» قبل از اینکه مترجم سخنان او را ترجمه کند، به آلمانی پاسخ دادم و گفتم: «خدا را شکر خلق و خوی امپراتور بزرگ ما در نهایت سلامتی و تندرستی است و روز به روز معیار گرانبهای پیشرفت و تعالی ایران است. «ایجاد صنایع باید مفید باشد. جاه طلبی شاهنشاه ایران استفاده از تجربیات و اطلاعات کشورهای متمدن به ویژه کشورهای اروپای غربی است. به همین دلیل دانشجویان زیادی برای کسب دانش و تجربه به آلمان و سایر کشورها اعزام شدند. مخصوصاً زمینه های فنی را می آموزند تا بتوانند نیات مترقی شاهنشاه را در کشور ایران پیاده کنند. گفتگو در اینجا به پایان رسید و هیتلر دوباره از من خواست که سلامش را به شاهنشاه ایران برسانم.
اعلیحضرت به استفاده از تجربیات کشورهای غربی اطمینان زیادی داشتند و به همین مناسبت تعداد دانشجویان ایرانی در اروپا به ویژه آلمان افزایش یافت. در تمامی دانشکده های فنی و پزشکی، دانشجویان ایرانی با اشتیاق و علاقه خاصی درس می خواندند و اگر از جنگ جهانی دوم در امان بودیم، تعداد قابل توجهی متخصص ایرانی از آلمان برای صنایع جدید و کارهای مهم کشور داشتیم. در این زمان روابط اقتصادی ایران با آلمان بسیار پررونق بود. بسیاری از تجار و بازرگانان ایرانی در هامبورگ خانه های تجاری داشتند و تجارت بزرگی انجام می دادند و تجارت با آلمان به صورت متقابل بود. البته این وضعیت تا جنگ جهانی دوم ادامه داشت، اما حوادث جنگ رشته ها را گسست.
شایان ذکر است که قبل از جنگ جهانی دوم، آلمانی ها به ادبیات و هنر ایران به ویژه فرهنگ باستانی ما اهمیت زیادی می دادند و دانشمندان بزرگی که شهرت جهانی داشتند به تحقیق و بررسی آثار باستانی و تاریخ، فرهنگ و ادبیات ایران پرداختند. و انجمن هایی با نام های حافظ و خیام و امثال آنها تأسیس کرد که در شهرهای مختلف آلمان فعالیت می کردند. من یک روز را فراموش نمی کنم یکی یکی از این دانشمندان آلمانی که نامش Dr. ولف که از اساتید بزرگ اوستا و زبانهای ایران باستان بود به دفتر سفارت آمد و سه جلد کتاب با عنوان «واژه نامه شاهنامه فردوسی» را روی میز من گذاشت. این دانشمند بزرگ مردی لاغر، کهنه و ژنده پوش بود و ظاهری چشمگیر داشت. در نهایت او سالها صرف تنظیم این کتاب بیهوده کرده بود و توانست کتابی را ارائه دهد که در نزد استاد فضیلت دارای بالاترین ارزش است. در این کتاب تک تک کلمات شاهنامه با معانی و ریشه های زبانی متفاوت با دقت خاصی ارائه شده است. آن روز دکتر گرگ سه جلد از کتاب خود را برای تقدیم یکی از آنها به شاهنشاه ایران. جلد دوم متعلق به نخست وزیر فقید فروغی و جلد سوم برای کتابخانه سفارت در نظر گرفته شده بود. بلافاصله کتاب را به شاهنشاه فقید تقدیم کردم و برای نخست وزیر ایران فرستادم.
در دیدار با دکتر همانطور که گفتم ظاهر وولف به شدت ناراحت شدم، زیرا چون یهودی بود آلمان نازی به او اجازه کار نمی داد و در واقع فرصتی برای تدریس و زندگی برای او وجود نداشت. با آگاهی از نیات والای شاهنشاه، به این دانشمند ژنده پوش که در مکانی تاریک و خالی زندگی می کرد، گفتم: اگر دانشگاه ایران برای تدریس اوستا و زبان های باستانی دعوت کند، به ایران سفر می کنی؟ من این لطف شاهنشاه ایران را نشان می دهم و فوراً عازم ایران می شوم.» بلافاصله موضوع را به اطلاع مرحوم فروغی رساندم تا به اطلاع مبارک برساند. اندکی قبل از ایران، خبر رسید که بنا به دستور شاهنشاه، صندلی مخصوص دکتر. وولف در دانشگاه تهران با حقوق کافی و امکانات اقامتی لازم مهیا است و باید سریعا به ایران سفر کند. بدون معطلی منشی اول سفارت را نزد دکتر فرستادم. خانه ولف برای موعظه لطف و رحمت امپراتور. بعد از دو سه ساعت، منشی با چهره ای غمگین آمد و گفت: مرا به اتاقی تاسف بار در سردابی نمناک بردند، در آنجا با نهایت تأسف این تصور را داشتم که این دانشمند بر بالین بیماری دراز کشیده است. وقتی به شاهنشاه تسلیت گفتم، اشک در چشمان این دانشمند بزرگ حلقه زد و با ناراحتی گفت: ای کاش می توانستم با خدمات صادقانه خود جبران تحصیلات امپراطور بزرگ ایران را بدهم در دانشگاه تهران و سپاسگزار خواهم بود، اما شرایطم طوری است که نمی توانم تصور کنم از این تخت بلند شوم و به خوبی می دانم که چند روزی تا پایان عمرم باقی نمانده است. مدتی بعد خبر درگذشت او را شنیدم و محققی که کتاب ارزشمندش «فرهنگ شاهنامه فردوسی» که امروزه مورد استفاده علما و دانشمندان ماست، در شرایط سختی درگذشت.
۲۵۹