در ستایش قهرمان آشنا

از سوی دیگر، مرور چنین فیلم‌هایی خصوصا در سال‌های متأخر نشان می‌دهد که طراحی نیروی مخالف، موانع دراماتیک و عواملی که مسیر رشد و تعالی قهرمان را شکل می‌دهند، اغلب فاقد انسجام و کارکرد مشخص در بافت روایت‌ هستند. در چنین بستری، ظهور فیلمی مانند «کوچ» واجد اهمیت ویژه است؛ اثری که بسیاری از این پیش‌فرض‌ها را به چالش می‌کشد و نشان می‌دهد که مقوله بازنمایی یک قهرمان باورپذیر، اگر بر بنیان فیلمنامه‌ای مهندسی‌شده و کارگردانی هوشمندانه استوار باشد، همچنان امکان‌پذیر و اثرگذار است.

«کوچ» با تمرکز بر دوران کودکی و نوجوانی یکی از قهرمانان مهم ملی، مسیری متفاوت از الگوهای رایج در سینمای بیوگرافیک را انتخاب می‌کند که بیش از هر چیز در خلاقیت ذاتی نویسنده بشه دارد. فیلم نه در پی اسطوره‌سازی شتاب‌زده است و نه قصد دارد قهرمان خود را از همان ابتدا در جایگاهی دست‌نیافتنی بنشاند. برعکس، روایت از نقطه‌ای آغاز می‌شود که قهرمان هنوز در حال زیست یک زندگی عادی است؛ زندگی‌ای که در بستر اقلیمی خاص، میان زیست ایلیاتی و روستایی شکل گرفته و همین بستر، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری شخصیت او دارد.

فیلمساز با هوشمندی از مرعوب‌شدن در برابر اقلیم بکر محل فیلمبرداری پرهیز می‌کند و به‌جای ارائه تصاویری کارت‌پستالی، طبیعت و جغرافیا را به‌عنوان عنصری دراماتیک و در خدمت روایت به کار می‌گیرد. این فضا نه صرفاً پس‌زمینه‌ای زیبا، بلکه بخشی از زیست‌جهان قاسم است؛ جهانی که بر رفتار، انتخاب‌ها و نگاه او به زندگی تأثیر مستقیم می‌گذارد.

یکی از مهم‌ترین دلایل موفقیت «کوچ»، فیلمنامه‌ای است که با دقت و وسواس، مهندسی شده است. در ساختار روایت، هیچ کاراکتری بدون کارکرد دراماتیک حضور ندارد و هر شخصیت، حتی در کوتاه‌ترین حضور خود، نقشی مشخص در پیشبرد داستان یا تعمیق جهان اثر ایفا می‌کند. این انسجام، نشانه درک دقیق نویسنده از معماری فیلمنامه و اهمیت روابط علّی میان شخصیت‌هاست.

روایت به‌جای اتکا به تصادف یا اغراق، بر پیوند منطقی کنش‌ها و پیامدها بنا شده و همین امر، به شکل‌گیری جهانی باورپذیر کمک می‌کند. مخاطب با فیلمی مواجه است که هر عنصر آن، از شخصیت‌ها گرفته تا موقعیت‌ها، دارای علت حضور است و هیچ چیز به‌صورت تزئینی یا زائد در متن باقی نمی‌ماند.

 همچنین شخصیت‌پردازی قاسم، به‌عنوان محور اصلی روایت، نمونه‌ای قابل‌اعتنا از پرداخت تدریجی و غیرشعاری قهرمان است. فیلمساز آگاهانه از طراحی موقعیت‌های گل‌درشت که بخواهد استعداد قهرمان‌بودن او را به رخ بکشد، فاصله می‌گیرد. قاسم در کودکی تفاوت بنیادینی با دیگر کودکان ندارد؛ او همان بازی‌ها را می‌کند، همان ترس‌ها و خواسته‌ها را دارد و جهان وجودی او او در دل یک زندگی روزمره جریان دارد. اما آنچه به‌تدریج او را متمایز می‌کند، نوع غریزه، واکنش‌ها و شیوه مواجهه‌اش با موقعیت‌هاست. این تفاوت‌ها نه با دیالوگ‌های توضیحی، بلکه در دل رفتارها و انتخاب‌ها شکل می‌گیرند. همین ظرافت، شخصیت را از سطح یک تیپ قهرمانانه فراتر می‌برد و به پرسوناژی ملموس و انسانی بدل می‌سازد.

در کنار فیلمنامه، کارگردانی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت اثر دارد. نوع مواجهه دوربین با روایت، خلاقانه و هدفمند است و به‌گونه‌ای طراحی شده که مخاطب را هرچه بیشتر در دل داستان و در مسیری همدلانه نسبت به کاراکتر قاسم قرار دهد. دوربین فراتر از حضور در جایگاه ناظر بیرونی، در بسیاری از لحظات، در همراهی نزدیک با شخصیت اصلی حرکت می‌کند؛ همراهی‌ای که به شکل‌گیری تجربه‌ای احساسی و درگیرکننده برای تماشاگر می‌انجامد. فیلمساز با این انتخاب‌های بصری، آگاهانه از خودنمایی پرهیز می‌کنند و در خدمت روایت باقی می‌مانند. اسفندیاری به‌جای نمایش مهارت‌های تکنیکی به‌صورت مستقل، کارگردانی خود را بر ایجاد ارتباط میان تماشاگر و قصه متمرکز کرده است.

این پرهیز از خودنمایی، یکی از وجوه مهم بلوغ کارگردانی در «کوچ» است. اسفندیاری به‌خوبی می‌داند که در چنین روایتی، فرم باید در خدمت محتوا باشد و نه بالعکس. میزانسن‌ها، قاب‌بندی‌ها و حرکت دوربین، همگی به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که بدون جلب توجه افراطی، معنا را منتقل کنند. نتیجه آن است که مخاطب، بیش از آنکه مشغول تماشای تکنیک شود، درگیر سرنوشت شخصیت‌ها و مسیر روایت می‌شود. این رویکرد، به‌ویژه در سینمایی که گاه گرفتار اغراق‌های فرمی می‌شود، امتیازی قابل‌توجهاست

«کوچ» همچنین نمونه‌ای موفق از فیلمی است که به‌جای شعار، معنا خلق می‌کند. فیلمساز به‌جای آنکه مفاهیم ارزشی را به‌صورت مستقیم و خطابه‌گونه بیان کند، آن‌ها را در دل موقعیت‌ها و رفتارها می‌نشاند. مفهوم قهرمان ملی، نه به‌عنوان نتیجه یک حادثه بزرگ یا ویژگی خارق‌العاده، بلکه به‌مثابه حاصل روحیه‌ای دغدغه‌مند و انسانی ترسیم می‌شود. فیلم نشان می‌دهد آنچه یک شخصیت را به قهرمان بدل می‌کند، بیش از هر چیز، نوع نگاه او به جهان پیرامون، احساس مسئولیت نسبت به دیگران و توانایی تصمیم‌گیری در لحظات حساس است. این نگاه، قهرمان را از جایگاهی دست‌نیافتنی پایین می‌آورد و او را به انسانی قابل‌لمس و قابل‌درک بدل می‌کند.

از منظر اقتباس نیز «کوچ» تجربه‌ای قابل‌تأمل است. در شرایطی که سینمای ایران با فقر جدی آثار اقتباسی مواجه است، اسفندیاری موفق شده برگردانی دقیق و درعین‌حال خلاقانه از متن به تصویر ارائه دهد. مقوله اقتباس در «کوچ» نه به وفاداری مکانیکی محدود می‌شود و نه به بازآفرینی دل‌بخواهی می‌انجامد. فیلمساز با درک ظرفیت‌های سینما، متن را به‌گونه‌ای بازپرداخت کرده که هم استقلال اثر حفظ شود و هم روح منبع اقتباس در تصویر جاری بماند.

بخش مربوط به دوران نوجوانی، با طراحی حوادثی پرتعلیق و حساب‌شده، نقطه اوج دراماتیک فیلم را شکل می‌دهد. در این فصل، ویژگی‌های شخصیتی قاسم از جمله قدرت رهبری، نگاه انسانی و توان تصمیم‌گیری ـ به شکلی طبیعی و تدریجی بروز پیدا می‌کنند. این حوادث نه صرفاً برای ایجاد هیجان، بلکه در خدمت تکامل شخصیت طراحی شده‌اند و هر یک، گامی در مسیر شکل‌گیری قهرمان محسوب می‌شوند. از منظر فرمی نیز، فیلم در این بخش نشان می‌دهد که چگونه می‌توان با حفظ روایت شخصیت‌محور، از عناصر اجرایی متنوع برای افزایش کشش و گیرایی بهره برد.

در نهایت، «کوچ» موفق می‌شود رابطه‌ای صمیمانه و پایدار میان مخاطب و کاراکترها برقرار کند؛ رابطه‌ای که در آن، سرنوشت شخصیت‌ها اهمیت پیدا می‌کند و تماشاگر خود را درگیر مسیر آن‌ها می‌یابد. از حیث انسجام روایی، دقت در فیلمنامه، خلاقیت اجرایی و پرهیز از شعارزدگی، فیلم چیزی کمتر از آثار شاخص جشنواره‌ای ندارد و حتی می‌توان آن را هم‌تراز با ساخته‌هایی از فیلمسازان باتجربه‌تری دانست.

«کوچ» نشان می‌دهد محمد اسفندیاری نه‌تنها یک استعداد نوظهور، بلکه فیلمسازی با نگاه مؤلف و درک عمیق از زبان سینماست؛ فیلمسازی که توانسته مفهوم قهرمان را از دل زندگی روزمره و دغدغه انسانی استخراج کند و آن را به شکلی باورپذیر و ماندگار به تصویر بکشد.

5959