از پخش ترانه گوگوش در میان برنامه حجت‌الاسلام قرائتی تا پخش پیام‌های رضا پهلویِ ۲۵ ساله و ۶۵ ساله از شبکه‌های صداوسیما

نرگس کیانی: این مستند «روایتی از تحولات و چالش‌های مدیریتی صداوسیما از ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ تا اردیبهشت ماه ۱۳۸۳، پایان دوره مدیریتی علی لاریجانی» خوانده می‌شود و تهیه‌کنندگی آن را سیدمحمدعلی صدری‌نیا و کارگردانی‌اش را سجاد بلوکات بر عهده دارند. گویندگی متن این مستند، که طبق اعلام کانال تلگرام «سازمان هنری رسانه‌ای اوج» قرار است پنجشنبه هر هفته از پلتفرم شبکه نمایش خانگی فیلیمو منتشر شود، بر عهده مسعود فروتن است و پژوهشگران و نویسندگان متن آن سیدمحمدعلی صدری‌نیا، سجاد بلوکات و محمد بدیعی هستند. از این مستند تاکنون دو قسمت، با عنوان‌های «صادق قطب‌زاده در سرزمین عجایب» و «اتفاق پشت اتفاق»، منتشر شده است. این مستند ضمن یادآوری دوباره اهمیت دسترسی مستندسازان، از هر طیف، به آرشیو صداوسیما، مبحث قدیمی اختلال در پخش برنامه‌های صداوسیما را نیز به میان می‌کشد؛ خواه ناشی از آن‌چه زمانی «خرابکاری» خوانده می‌شد و خواه ناشی از آن‌چه امروزه «حمله سایبری» نامیده می‌شود. اتفاقی که براساس اطلاعات قسمت نخست این مستند هشت‌قسمتی، نخستین بار با پخش «من آمده‌ام» با صدای گوگوش در میان برنامه‌ای از حجت‌الاسلام محسن قرائتی رخ داد.

اختلال در پخش برنامه‌های صداوسیما؛ خواه ناشی از آن‌چه زمانی «خرابکاری» خوانده می‌شد و خواه ناشی از آن‌چه امروزه«حمله سایبری» نامیده می‌شود،عمری به درازای انقلاب دارد و ردپای آن دست‌کم از ۲۱ اسفند ۱۳۵۷ قابل پیگیری است. روزنامه اطلاعات روز دوشنبه ۲۱ اسفند ۱۳۵۷، در صفحه دوم شماره ۱۵۸۰۶ خود، در گزارشی با عنوان «وضع برنامه‌ها و روش رادیو و تلویزیون» به بازنشر صحبت‌های «غروی، مدیر برنامه‌ریزی صداوسیمای انقلاب» پرداخت. طبق این گزارش، «به دنبال اعتراض گروهی از زنان که با حضور خود در سازمان رادیو تلویزیون علت عدم پخش خبر تظاهرات چند روز اخیر را جویا شدند»، غروی شب گذشته (۲۰ اسفند ۱۳۵۷) در «سازمان خبرهای رادیوتلویزیون اسلامی ایران»، طی یک مصاحبه تلویزیونی، درباره این مسئله توضیح داد. او در بخش پایانی توضیحات خود درباره آن‌چه «توطئه‌ برای ایجاد نفاق و وحشت در بین مردم» خواند، چنین گفت: «آیا این تصادفی است که ناگهان در میان یک سخنرانی تصنیف گوگوش پخش می‌شود؟ و یا در میان برنامه‌ تلویزیونی یک کانال ناگهان صدایی به گوش می‌رسد که «این‌جا تلویزیون ایران- نیویورک است» و یا خبر جعلی سقوط دولت بازرگان را پخش می‌کند.»

از پخش ناگهانی ترانه گوگوش در میان سخنرانی حجت‌الاسلام قرائتی در نخستین ماه‌های پس از انقلاب تا جایگزینی تصاویر و پیام‌های سیاسی در شبکه‌های تلویزیونی و پخش اینترنتی صداوسیما، شیوه‌های اختلال در آنتن طی نزدیک به پنج دهه تغییر کرده است. مرور این نمونه‌ها نشان می‌دهد آن‌چه روزگاری خرابکاری یا دست‌کاری سیگنال خوانده می‌شد، در سال‌های اخیر شکل‌های متفاوتی از حمله سایبری و اخلال ماهواره‌ای پیدا کرده است.

«این صدای انقلاب اسلامی ایران است» 

«۲۲ بهمن ۱۳۵۷؛ ۱۰ روز پیش امام خمینی از پاریس به تهران بازگشته است. در این ۱۰ روز سرعت حوادث انقلاب بسیار شدت گرفته و بسیاری از مراکز به دست انقلابیون افتاده است، اما هنوز نمی‌توان گفت انقلاب پیروز شده است. در این شرایط یک اتفاق تأثیر ویژه‌ای بر این شرایط دارد و آن این‌که رادیوتلویزیون به دست نیروهای انقلاب می‌افتد یا نه؟ باید گوینده‌ای اعلام کند که انقلاب اسلامی ایران به رادیوتلویزیون رسیده است…. و این مرحوم حجت‌الاسلام فضل‌الله محلاتی است که سرانجام می‌گوید: این صدای انقلاب اسلامی ایران است… صبح ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ با اصرار آیت‌الله بهشتی، صادق قطب‌زاده با تصمیم مهندس بازرگان سرپرست رادیوتلویزیون می‌شود. روزنامه اطلاعات ۲۱ اسفند ۱۳۵۷ از زبان مهندس غروی، مدیر برنامه‌ریزی صداوسیمای انقلاب می‌نویسد: آیا این تصادفی است که ناگهان در میان یک سخنرانی تصنیف گوگوش پخش شود؟… این اتفاقات خرابکارانه تسویه‌ها را ضروری‌تر نشان می‌دهد….» این بخشی از نریشن قسمت اول مستند «رئیس سازمان» با صدای مسعود فروتن است.

فروتن ادامه می‌دهد: «امام در تیر ۱۳۵۸ درباره نوع جدیدی از مدیریت صداوسیما سخن می‌گوید…. آذر ۱۳۵۸ صادق قطب‌زاده پس از ۹ ماه جنجالی و پرماجرا از رادیوتلویزیون راهی وزارت امور خارجه می‌شود…. آذر ۱۳۵۸ شورای انقلاب به هیئتی پنج‌نفره برای مدیریت رادیوتلویزیون حکم می‌دهد. هیئتی متشکل از سیدمحمد موسوی‌خوئینی‌ها، بهزاد نبوی، غلامعلی حدادعادل، احمد عزیزی و ابراهیم پیراینده که وظیفه‌شان پاکسازی صداوسیما برای بار دوم از عوامل نفوذی (بار نخست در دوران صادق قطب‌زاده رخ داده است) و تولید برنامه‌های مناسب است.» طبق گفته غلامعلی حدادعادل در این مستند، «موسوی‌خوئینی‌ها و عزیزی به سراغ خبر و حدادعادل و نبوی به سراغ تولید برنامه» می‌روند. فروتن در بخش دیگری از این مستند، براساس نریشن نوشته‌شده توسط صدری‌نیا، بلوکات و بدیعی، ادامه می‌دهد: «… ابوالحسن بنی‌صدر (رئیس‌جمهور وقت) نمی‌خواهد با این شورای سرپرستی پنج‌نفره کار کند… اسفند ۱۳۵۸ شورای انقلاب برای نشان دادن حسن نیت خود، تصمیم می‌گیرد شورایی سه‌نفره را جایگزین شورای پنج‌نفره (با عمر سه‌ماهه) کند.غلامعلی حدادعادل، احمد غضنفرپور و محمدعلی هادی نجف‌آبادی اعضای این شورای سه‌نفره‌اند… اگر صادق قطب‌زاده با حکم بازرگان سرپرست رادیوتلویزیون شد و شورای پنج‌نفره و شورای سه‌نفره از شورای انقلاب حکم گرفتند، حالا بنی‌صدر، تقی فراهی را رئیس صداوسیما می‌کند…»

با کنار گذاشتن این اطلاعات که صرفاً به قصد شناخت بستر رخ‌دادن «خرابکاری‌ها»، «هک‌ها» و «حملات سایبری» ارائه شد، به این پرسش می‌رسیم که: از پخش ناگهانی صدای گوگوش در میان سخنرانی حجت‌الاسلام محسن قرائتی در سال ۱۳۵۷ تا پخش پیام‌های سیاسی از شبکه‌ های تلویزیونی در سال ۱۴۰۴، ابزارهای دست‌کاری آنتن صداوسیما چه‌قدر تغییر کرده‌اند؟

شهریور ۱۳۶۵؛ پخش پیام ۱۱ دقیقه‌ای رضا پهلوی از دو شبکه تلویزیونی

روز ۶ سپتامبر سال ۱۹۸۶ (۱۵ شهریور ۱۳۶۵)، روزنامه واشنگتن‌پست در مطلبی با عنوان Shah’s Son Surprises TV Viewers in Iran  از پخش پیامی ۱۱ دقیقه‌ای از زبان رضا پهلوی ۲۵ ساله، خطاب به مردم ایران، با ترجیع‌بند «بازخواهم گشت» از دو شبکه تلویزیونی در ایران خبر داد. در گزارش این روزنامه آمده بود: «هیچ توضیح رسمی از سوی دولت ایران در مورد چگونگی پخش غیرقانونی این برنامه ارائه نشد. با این حال، اعتقاد بر این است که قطع برنامه‌های عادی توسط یک فرستنده مخفی در داخل کشور امکان‌پذیر شده است… یک گروه ناشناخته به نام سازمان پرچم آزادی، مسئولیت قاچاق این نوار به ایران را بر عهده گرفت…»

همچنین ۹ روز بعد، در ۱۵ سپتامبر ۱۹۸۶، مجله تایم در مطلبی با تیتر Iran: Broadcast of Bravado که اطلاعات آن را به ای‌بی‌سی نیوز نسبت داد، در این مورد نوشت: «طبق گزارش ای‌بی‌سی نیوز، پخش غیرقانونی این برنامه کار یک گروه زیرزمینی به نام «پرچم آزادی» بود. این گروه ظاهراً پس از فیلمبرداری از پهلوی در تبعید، نوار و یک فرستنده را به ایران قاچاق کرده و سپس سیگنال‌های پخش عادی را مختل کرده است.»

پاییز همان سال (۱۹ نوامبر ۱۹۸۶ ـ ۲۸ آبان ۱۳۶۵)، روزنامه واشنگتن‌پست در مطلبی با عنوان CIA Curried Favor With Khomeini, Exiles  به قلم باب وودوارد نوشت: «یکی از عملیات‌های اخیر با حمایت سیا، ظاهر شدن ناگهانی رضا پهلوی، پسر شاه فقید، در تلویزیون ایران، دو ماه پیش بود. این پخش مخفیانه و ضدحکومتی با کمک فنی سیا و تأمین یک فرستنده کوچک و قابل‌حمل که درون یک چمدان جای می‌گرفت، امکان‌پذیر شد؛ منابع این اطلاعات را تأیید کرده‌اند. این پخش مخفیانه، ساعت ۹ شب ۵ سپتامبر، به مدت ۱۱ دقیقه پخش دو شبکه تلویزیونی ایران را مختل کرد. مشخص نیست که پسر شاه از حمایت سیا در این عملیات اطلاع داشته است یا خیر.»

بر این اساس، پخش پیام رضا پهلوی در شهریور ۱۳۶۵ صرفاً یک «اقدام خرابکارانه» نبود و دست‌کم براساس گزارش تحقیقی باب وودوارد، با حمایت فنی و تجهیزاتی سیا اتفاق افتاد. این نمونه روشن از اختلال در پخش تلویزیونی از طریق دست‌کاری یا جایگزینی سیگنال، البته با آن‌چه بعدها از طریق «هک سامانه‌های رایانه‌ای پخش» رخ داد، تفاوت‌های فنی عمده داشت.

بهمن ۱۴۰۰؛ نخستین موج مستند و گسترده هک شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی

آن‌چه ۷ بهمن ۱۴۰۰، شبکه‌های تلویزیونی یک و قرآن و همچنین رادیو پیام و رادیو جوان را برای مدتی ـ حدود ۱۰ ثانیه ـ درگیر خود کرد، پخش تصاویری از مسعود و مریم رجوی بود؛ اتفاقی که یکی از مهم‌ترین نقاط عطف در تبدیل «خرابکاری در پخش» به «حمله سایبری به زیرساخت پخش» به شمار می‌رود. رضا علیدادی، معاون توسعه و فناوری صداوسیما، در توضیح این اتفاق به شبکه خبر گفت: «با توجه به این‌که زیرساخت‌های مدنظر از قبل در نظر گرفته شده بود، به نظر می‌رسد این اتفاق، کار ساده‌ای نیست؛ کار فوق‌العاده پیچیده‌ای است که به احتمال خیلی زیاد کسانی که صاحب این تکنولوژی هستند می‌توانند از بک‌دورها [درهای پشتی] و امکاناتی که خودشان از قبل روی سیستم‌ها در نظر گرفتند، بهره‌برداری کنند و بتوانند به زیرساخت‌ها صدمه بزنند.» او افزود: «همکاران ما دارند بررسی می‌کنند. امیدواریم که در کوتاه‌ترین زمان ممکن بتوانیم خیلی سریع علت و محدوده مشکل را اعلام کنیم.»

همچنین براساس تحلیل شرکت چک پوینت، مهاجمان از فایل‌های اجرایی مخرب استفاده کرده بودند. پژوهشگران این شرکت شواهدی از استفاده از بدافزار پاک‌کننده اطلاعات (Wiper) و چندین درِ پشتی (Backdoors) در این حمله پیدا کردند. هرچند این شرکت نتوانست عامل مشخصی را به‌طور قطعی به حمله منتسب کند.

بهمن ۱۴۰۰؛ هک تلوبیون هنگام پخش مسابقه فوتبال/ هک پخش اینترنتی تلوبیون، نه فرستنده‌های تلویزیونی

آن‌چه ۱۲ بهمن ۱۴۰۰ در جریان پخش مسابقه فوتبال ایران و امارات رخ داد، با رویداد ۷ بهمن ۱۴۰۰ تفاوت عمده‌ای داشت؛ این‌بار موضوع مشخصاً پخش اینترنتی تلوبیون (مرجع پخش زنده و آرشیو شبکه‌های صداوسیمای ایران) بود و نه فرستنده‌های تلویزیونی. در این اتفاق، ویدئویی حدوداً ۵۰ ثانیه‌ای با پیام سیاسی و دعوت به اعتراضات پخش شد.

محتوای جایگزین‌شده را گروه هکری «عدالت علی» مسئولیت پخش آن را پذیرفت. این محتوا به‌طور مکرر و در فواصل زمانی چند ساعت نمایش داده شد تا این‌که تلوبیون مجدداً کنترل را در دست گرفت و در همان روز، از طریق شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق)، این نقض امنیتی را تأیید کرد.

مهر ۱۴۰۱؛ اختلال در پخش زنده خبر ساعت ۲۱

آن‌چه شنبه ۱۶ مهر ۱۴۰۱ در بخش خبری ساعت ۲۱ شبکه‌های یک و خبر رخ داد، صرفاً جایگزینی یک تصویر نبود، بلکه محتوای پخش‌شده در میان برنامه خبری زنده قرار گرفت. خبرگزاری ایرنا فردای آن روز، در مطلبی با عنوان «جزئیات پخش فایل آلوده از شبکه خبر صداوسیما/ پلی‌اوت شبکه خبر هک شده بود»، درباره این اتفاق نوشت: «بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد پخش فایل آلوده در اخبار ساعت ۲۱ روز شنبه ناشی از هک پلی‌اوت شبکه خبر بوده است.» در ادامه مطلب این خبرگزاری آمده بود: «یک منبع آگاه در سازمان صداوسیما اظهار داشت: بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد پخش فایل آلوده در اخبار ساعت ۲۱ روز شنبه (۱۶ مهر ۱۴۰۱) ناشی از هک پلی‌اوت شبکه خبر بوده است. پشت صحنه برخی خبرسازی‌ها و شایعات منتشرشده و اکانت‌های سازمانی، برخی گروه‌ها و جریان‌ها هستند که تضعیف مدیریت سازمان صداوسیما را دنبال می‌کنند.»

ایرنا در ادامه، از زبان این «منبع آگاه» و درباره «هک پلی‌اوت شبکه خبر» که گروه هکری «عدالت علی» نیز مسئولیت آن را بر عهده گرفت، چنین آورد: «وی با اعلام این‌که بعد از هک ۷ بهمن ۱۴۰۰ هیچ‌کدام از نهادهای مسئول حتی یک ریال نیز به امن‌سازی شبکه سازمان کمک نکردند، گفت: بررسی‌های فارنزیک هک سال گذشته مشخص کرد مهاجم از خردادماه ۱۴۰۰ در شبکه سازمان حضور داشته و فرایند امن‌سازی شبکه‌های سیما موفق بوده است؛ اما شبکه خبر به واسطه ماهیت خبری خود دسترسی‌های ویژه‌ای داشته که بعد از رخداد اخیر در حال امن‌سازی است.»

بهمن ۱۴۰۱؛ اختلال در پخش اینترنتی سخنرانی ابراهیم رئیسی

۲۲ بهمن ۱۴۰۱، در حالی که مراسم چهل‌وچهارمین سالگرد پیروزی انقلاب از شبکه خبر در حال پخش بود، در میانه سخنرانی رئیس‌جمهور، پخش اینترنتی این شبکه از تلوبیون برای لحظاتی هک شد. نکته قابل توجه این‌که براساس گزارش‌ها، هک شبکه خبر، همچون اتفاقی که در ۱۲ بهمن ۱۴۰۰ در جریان پخش مسابقه فوتبال ایران و امارات رخ داد، مربوط به پخش اینترنتی این شبکه از طریق تلوبیون (مرجع پخش زنده و آرشیو شبکه‌های صداوسیمای ایران) بود و نه فرستنده‌های تلویزیونی.

دی ۱۴۰۴؛ بار دیگر پخش پیام رضا پهلوی از شبکه‌های تلویزیونی

آن‌چه ۲۸ دی ۱۴۰۴ رخ داد، با فاصله‌ای ۳۹ ساله یادآور اتفاقی بود که ۱۴ شهریور ۱۳۶۵ رخ داده بود: پخش پیام رضا پهلوی از شبکه‌های تلویزیونی. این اتفاق یک‌بار در ۲۵ سالگی او رخ داده بود و این‌بار در ۶۵ سالگی‌اش تکرار شد.

روابط عمومی صداوسیما در توضیح این اتفاق اعلام کرد: «به اطلاع مخاطبان گرامی رسانه ملی می‌رساند یکشنبه شب (۲۸ دی ۱۴۰۴) پخش برنامه‌های صداوسیما روی ماهواره اینتل‌ست برای لحظاتی در برخی مناطق کشورمان، توسط یک منبع ناشناس دچار اختلال شد.» در ادامه این اطلاعیه آمده بود: «با اقدام به هنگام و فوری همکاران فنی سازمان با این اختلال عمدی مقابله و روال عادی پخش برنامه‌های تلویزیونی از طریق این ماهواره دنبال شد. قابل ذکر است، چند شبکه ماهواره‌ای معاند مدعی هک شدن پخش چند شبکه صداوسیما شده بودند.»

همچنین در توضیح تکمیلی‌ای که خبرگزاری تسنیم منتشر کرد، از این اتفاق با عنوان «جنگ سیگنالی» یاد شد و گفته شد این اتفاق ناشی از حمله سایبری نبوده، بلکه یک سیگنال اخلالگر با توان بالا روی همان فرکانس ارسال شده و توانسته است سیگنال اصلی را تحت‌الشعاع قرار دهد.

چهارشنبه ۱۳ اسفند ۱۴۰۴ نیز شبکه ماهواره‌ای فارسی‌زبان ایران‌اینترنشنال به نقل از مخاطبان خود از اختلال چنددقیقه‌ای در پخش شبکه دو صداوسیما خبر داد. براساس گزارش این شبکه، در جریان این اختلال، پیام تصویری رضا پهلوی خطاب به نیروهای نظامی پخش شد. همچنین روزنامه جروزالم‌پست نیز همان روز این خبر را با استناد به گزارش ایران‌اینترنشنال بازتاب داد.

آبان ۱۴۰۵؛ اختلال در شبکه دو و شبکه خبر

در نهایت، در تازه‌ترین مورد، شامگاه چهارشنبه ۶ آبان ۱۴۰۵ برخی از شبکه‌های تلویزیونی با قطع پخش برنامه‌ها و اختلال روبه‌رو شدند. این اختلال در دو شبکه دو و خبر، بازتاب گسترده‌ای در شبکه‌های اجتماعی پیدا کرد. این اتفاق موجب شد پخش اخبار ۲۰:۳۰ که با تأخیر آغاز شده بود، برای دقایقی متوقف شود و در نهایت پس از مدتی کوتاه به پایان برسد. در ابتدای این بخش خبری، سیدعلیرضا موسوی، گوینده خبر، گفت: «مواقعی کامپیوتر خبر بیست‌وسی هم هنگ می‌کند. امشب هم متاسفانه کامپیوتر ما و مشکل فنی باعث شد که ما تداخلی در پخش و مشکلی در پخش خبر داشته باشیم. به هر حال برنامه زنده است و ما از شما عذرخواهی می‌کنیم.»

در عین حال، این اتفاق آخرین اختلال آن شب شبکه دو نبود و این بخش خبری در میانه پخش مختل و متوقف شد تا این شبکه نماهنگی درباره تجمعات شبانه مردمی را روی آنتن ببرد. همچنین برنامه «به وقت ایران» شبکه خبر نیز در میانه سخنان مهمان با اختلال در پخش مواجه و قطع شد و این شبکه به پخش میان‌برنامه پرداخت. در ادامه، یک جمله به‌صورت ثابت به‌عنوان زیرنویس در اخبار شبانگاهی شبکه یک پخش شد: «اختلال محدودی که در پخش برخی شبکه‌های تلویزیون در برخی مناطق کشور ایجاد شد، برطرف شد.»

مرور این نمونه‌ها نشان می‌دهد اختلال در پخش برنامه‌های صداوسیما پدیده‌ای تازه نیست، اما ابزارها و مسیرهای وقوع آن در طول زمان تغییر کرده‌اند؛ از پخش غیرمجاز پیام با استفاده از فرستنده و دست‌کاری سیگنال در دهه ۱۳۶۰ تا نفوذ به سامانه‌های رایانه‌ای پخش، اختلال در بستر اینترنتی تلوبیون و اخلال در سیگنال‌های ماهواره‌ای در سال‌های اخیر. در عین حال، همه این رخدادها را نمی‌توان ذیل عنوان واحد «هک» قرار داد؛ چراکه برخی به زیرساخت‌های پخش اینترنتی ارتباط داشته‌اند، برخی از مسیر سامانه‌های داخلی پخش اتفاق افتاده‌اند و برخی نیز بنا بر توضیحات رسمی، ناشی از اخلال در سیگنال ماهواره‌ای بوده‌اند. بنابراین، برای شناخت دقیق‌تر این سابقه، باید میان خرابکاری، نفوذ سایبری، دست‌کاری سیگنال و حمله فیزیکی به زیرساخت پخش تمایز قائل شد؛ تمایزی که هم در روایت تاریخی این اتفاقات و هم در ارزیابی امنیت زیرساخت صداوسیما اهمیت دارد.

۵۹۲۴۲